Lotus in de Lage Landen
De geschiedenis van het Boeddhisme
in Nederland. Beeldvorming van 1840 tot heden


Marcel Poorthuis en Theo Salemink


Boeddha is een bekende persoonlijkheid in Nederland. Zijn beeld is te koop in tuincentra en warenhuizen. Voor veel mensen staat Boeddha op één lijn met Mozes, Jezus en Mohammed. Maar hoe maakte Boeddha eigenlijk zijn entree in de Lage Landen bij de Zee? En welke invloed heeft het Boeddhisme door de tijd heen in ons land gehad? Het boek Lotus in de Lage Landen schetst een fascinerend beeld van deze kleurrijke geschiedenis.

Eerst is Boeddha nog een mysterieuze figuur uit een oosterse religie en leest slechts klein groepje geleerden de boeddhistische geschriften, maar begin 20ste eeuw raakt wat oosters is in de mode: Boeddha wordt steeds meer gezien als een oosterse variant van Jezus, geweldloos en vol mededogen. Voor kunstenaars en schrijvers zoals Toorop, Mondriaan en Van Eeden is hij een inspiratiebron, en voor theosofen en antroposofen een bron van religieuze wijsheid. Krishnamurti is ongekend populair bij de upper class in Nederland en vaak te gast op grote bijeenkomsten, waar het publiek in de lotushouding zit. Anarchisten en religieus- socialisten bedienen zich van Boeddha voor hun politieke oriëntatie. Christenen zien hem toch vooral als een heidense leraar, al staan de katholieken onder hen wat minder afkeurend tegenover deze 'sporen van het goddelijke licht' uit het Verre Oosten. Uit verzet tegen de populariteit van Boeddha bij een anarchistische dominee richten behoudende protestanten de Gereformeerde Bond op.

In de jaren zestig ontstaat een 'oosterse renaissance' en trekken veel jonge mensen richting India op zoek naar spirituele inspiratie en een alternatieve levensstijl. Kunstenaars verbinden abstracte kunst met zenboeddhisme en er ontstaat zelfs een Nederlandse variant: het polderboeddhisme. Vanaf de jaren negentig wordt het boeddhisme ook een life-style met een eigen psychologie en filosofie: een bron van zelfontplooiing. Ook raakt Boeddha verweven met bedrijfsmanagement en succesvol ondernemen. Boeddhisme wordt business.

Met zeldzame illustraties en foto's brengen theoloog Marcel Poorthuis en historicus Theo Salemink van de Universiteit van Tilburg (FKT) deze fascinerende geschiedenis in beeld. Dit eerste overzichtswerk van een belangrijke periode uit de Nederlandse cultuur- en religiegeschiedenis is bekroond met de Gouden erepenning van het Teylers Godgeleerd Genootschap 2009.
RONDOM DE UITGAVE

14 april     Uitreiking gouden erepenning (1e prijs)
                 in Teylers Museum Haarlem


                 BEKIJK FOTO'S van de prijsuitreiking

18
april     Openbare boekpresentatie
                 Au Bout du Monde, Singel 313, A'dam
                 Met Christa Anbeek en Rob Hogendoorn
                
27 mei      Studiedag over boeddhisme in Nederland - LUCE / Universiteit
                 Utrecht  
meer info
 
 
cultuurgeschiedenis
De invloed van het Boeddhisme in Nederland
voor het eerst in een compleet historisch overzicht met uniek
beeldmateriaal. 
        
Unieke foto van christen-anarchist Lodewijk van Mierop en de boeddhistisch georienteerde Ds. Louis Bähler (1867-1941), predikant te Schiermonnikoog en later in Oosterwolde. Bähler (rechts op de foto) was de aanstichter van een hevig kerkelijk conflict dat in 1906 leidde tot de oprichting van de Gereformeerde Bond. (foto met dank aan Maria Boersen)
Christus als "neo-hindoe" te midden van de wilde dieren. Links aan zijn voeten een snuffelend konijn, in het midden een wegbewegende slang en rechts een slapende tijger.
Krishnamurti tijdens een Sterkamp in Ommen, 1924-1938.
Yehudi Menuhin en Ravi Shankar repeteren samen in lotushouding op de grond voor
het United Nations Concert in New York (1967).

The Beatles beoefenen in India Transcendente Meditatie bij Maharishi Mahesh Yogi (1968).

In Nederland doet het 'polderboeddhisme'
zijn intrede.
J.W. Boissevain (1874-1959), redacteur van het maandblad Theosophia, vertaalde als eerste de Bhagavad Gita in het Nederlands.
Marcellus Emants (linksboven) verbond oosterse inzichten met het wijsgerig pessimisme van Arthur Schopenhauer. Frederik van Eeden (links) was voortrekker van de theosofie in Nederland. Zijn vriend Jaap London ontwierp een model van de 'Lichtstad', een stad met licht en ruimte voor de moderne stadsbewoner. Ideeën hieruit zouden later worden gebruikt in stedebouwkundige ont- werpen voor de Noordoostpolder en Flevoland.
Annie Besant (1847-1933), feministe, socialiste en vrijmetselaar, bekeerde zich onder invloed van Madame Blavatsky tot de theosofie en werd min of meer haar opvolger in Nederland. Hier met Krishnamurti in een Sterkamp te Ommen.

Links: de befaamde 'Sfinx' van Jan Toorop, vol theosofistische elementen (ca. 1895).
Rechtsboven in de tempelfaçade een zittende Boeddha.
Katholieke missielectuur besteedde veel aandacht aan oosterse culturen.

Rechts de verschijning van Christus op paas- morgen: in een Chinees landschap.
Ontwikkelingen na WO II

Internationale contacten tussen kunstenaars maken het Boeddhisme tot een geaccepteerd verschijnsel in het westen.
 
Piet Mondriaan, Evolutie (1911)

Het drieluik verbeeldt het spirituele ontwaken van de mens in drie stadia. In 1908 trad Mondriaan toe tot de 'ingewijden' van de Theo-
sofische Vereniging en leerde hij yoga. In de zomer van dat jaar woonde hij in het Zeeuwse Domburg, waar Jan Toorops
dochter Charley hem op het strand wel eens in 'Boeddha-houding' zag.
 
 
 
klik op de afbeeldingen voor een uitvergroting
klik voor een uitvergroting
 
Holland Sand Sculpture Festival 2000
Twee vrouwen uit Spakenburg bekijken een replica van de Boeddha van Kamakura (1252 na Chr.). Tijdens het festival schiepen achtentachtig kunstenaars uit Nederland, Denemarken, Ierland en de Verenigde Staten zandsculpturen tot wel veertien meter hoog en gebruikten daarvoor ca. 13.000 m2 zand.  (Muiderzand, Flevoland, 21 juli 2000; © Reuters - Fred Ernst)

 
klik op de afbeeldingen voor een uitvergroting
klik cover voor           een impressie
TITELGEGEVENS

384 pag., 16,5 x 24 cm,
paperback met flappen,
50 ills., € 29,90
ISBN 9789079578054 
        
De waterlelie op de titelpagina en het omslag van Van Eedens 'De Wassende Maan'
MEDIA


•  NOS journaal op 3

•  The Buddhist Channel

RECENSIES


•  Pauline Weseman (Trouw)

•  Peter de Waard (Volkskrant)

•  Karin Leeuwenhoek
        (Friesch Dagblad)


•  Luc Carriere (Volzin)

•  Eildert Mulder (Trouw)
inkijkexemplaar